Dysleksja

Uwaga - dysleksja jednak to nie to samo, co słaby poziom czytania i pisania. Nie każde dziecko, które źle czyta, to uczeń z dysleksją. Trudności w czytaniu i pisaniu mają różne przyczyny, pomimo że przejawiają się podobnymi symptomami. Mogą być skutkiem obniżenia poziomu inteligencji (inteligencja poniżej przeciętnej), zaniedbania dydaktycznego (często zmieniała się nauczycielka, dziecko opuszczało dużo lekcji z powodu choroby) czy środowiskowego (dziecko nie rozumie znaczenia wielu słów, stąd też nie rozumie przeczytanego tekstu, nie ćwiczy czytania i pisania, które to czynności dzięki treningowi automatyzują się). Trudności w czytaniu mają też dzieci z wadami wzroku (bolą je oczy, głowa, męczy je czytanie), z zaburzeniami ruchów gałek ocznych (widzą podwójnie, nieostro), z wadami słuchu (potrzebują głośniejszego wypowiadania poleceń, nie zawsze dobrze odróżniają podobnie brzmiące wyrazy).

Specyficznych trudności w czytaniu i pisaniu: dysleksji, dysortografii i dysgrafii nie rozpoznajemy, gdy zaburzenia w uczeniu się spowodowane są wyłącznie trudnościami opisanymi powyżej lub wynikają tylko z powodu słabej koncentracji uwagi, jak w przypadku dzieci nadpobudliwych ruchowo. Opisane zaburzenia mogą współwystępować z dysleksją, dysortografią i dysgrafią. Natomiast nigdy nie diagnozujemy ich w przypadku, kiedy kłopoty w nauce czytania i pisania są symptomami schorzenia neurologicznego (padaczki, urazu mózgu) lub obniżenia sprawności intelektualnej (inteligencja niższa niż przeciętna, upośledzenie umysłowe). Jak widać, dysleksję rozwojową łatwo jest pomylić z trudnościami w czytaniu i pisaniu, spowodowanymi innymi przyczynami.

Wczesne rozpoznanie przyczyn trudności dyslektycznych jest ważne, zarówno dla wyrównywania niedoborów rozwojowych, jak i niedopuszczenia do wytworzenia się u dziecka negatywnych postaw wobec nauki.

NA CO NALEŻY ZWRÓCIĆ UWAGĘ:

Ryzyko wystąpienia dysleksji jest prawdopodobne w przypadku:

• nieprawidłowego przebiegu ciąży, porodu,
• obciążenia genetycznego (w rodzinie występuje już dysleksja, opóźniony rozwój mowy, oburęczność),
• dysharmonijnego rozwoju psychomotorycznego (występują symptomy ryzyka dysleksji).

 OBJAWY:

Profesor Marta Bogdanowicz skompletowała listę objawów, charakterystycznych dla poszczególnych etapów rozwoju dziecka, które zapowiadają możliwość wystąpienia specyficznych trudności w uczeniu się.  

Wiek poniemowlęcy (2 - 3 lata)

• opóźniony rozwój mowy: dziecko później niż rówieśnicy zaczyna wypowiadać pierwsze słowa, zdania proste;
• opóźniony rozwój ruchowy: dziecko słabo lub w ogóle nie raczkuje, ma trudności z utrzymaniem równowagi, późno zaczyna chodzić, biegać;
• słaba sprawność ruchowa rąk: dziecko jest mało zręczne manualnie, nieporadne w samoobsłudze (np. ubieraniu się, jedzeniu łyżką, myciu rąk), mało sprawne w zabawach manipulacyjnych np. budowanie z klocków;
• nie podejmuje prób rysowania.

Wiek przedszkolny (3 - 5lat)

• mała sprawność ruchowa: dziecko słabo biega, niezdarnie się porusza, ma trudności z utrzymaniem równowagi,  źle funkcjonuje w zabawach ruchowych; z trudem uczy się jeździć na rowerku trzykołowym, hulajnodze;
• mała sprawność manualna: dziecko ma trudności i niechętnie podejmuje czynności samoobsługowe (zapinanie guzików, sznurowanie butów),  zabawy manipulacyjne (np. nawlekanie korali), źle trzyma ołówek, naciska go za mocno lub za słabo;
• słaba koordynacja wzrokowo - ruchowa: dziecko  ma trudności w ułożeniu budowli z klocków, rysuje niechętnie, nieprawidłowo trzyma ołówek w palcach, wykonuje uproszczone rysunki; nie umie narysować: koła jako 3-latek, kwadratu i krzyża – jako 4-latek, trójkąta – jako 5-latek;
• opóźniona  lateralizacja: dziecko używa zamiennie prawej i lewej ręki;
• zaburzenia w  rozwoju spostrzegania wzrokowego i pamięci wzrokowej: dziecko ma problemy z układaniem puzzli, jego rysunki są bogate treściowo, lecz prymitywne w formie; trudności w składaniu obrazków pociętych na części, wykonywaniu układanek;
• opóźniony rozwój mowy, dziecko  nieprawidłowo artykułuje wiele głosek, przekręca wyrazy, posługuje się neologizmami, ma trudności z budowaniem wypowiedzi, z zapamiętywaniem nazw (np. posiłków, pór dnia, roku), wierszy, piosenek. Nie radzi sobie z wydzielaniem wraz z klaskaniem sylab ze słów;

Wiek 6 - 7 lat

• obniżona sprawność ruchowa; dziecko słabo biega, skacze, ma trudności z utrzymaniem równowagi np. stojąc na jednej nodze, z uczeniem się np. jazdy na rowerze;
• problemy z wykonywaniem precyzyjnych ruchów  (np. z używaniem widelca, nożyczek, wiązaniem sznurowadeł), pomimo ćwiczeń niewłaściwie trzyma ołówek w palcach;
• opóźniona orientacja w schemacie ciała i przestrzeni: dziecko ma  trudności w  określaniu  prawe - lewe (np. prawa i lewa ręka);
• problemy z rzucaniem, chwytaniem piłki, rysowaniem szlaczków, rysowaniem złożonych figur geometrycznych;
• trudności z wyodrębnieniem elementów z całości lub ich połączeniem w całość (np. podczas układania mozaiki wg wzoru),  z odszukaniem szczegółów różniących dwa obrazki, z odróżnianiem podobnych kształtów;
• błędne używanie wyrażeń przyimkowych określających stosunki przestrzenne: nad - pod, za - przed, itp.
• nieprawidłowa wymowa, przekręcanie  trudniejszych wyrazów, częste błędy gramatyczne;
• trudności z zapamiętaniem wiersza, piosenki, więcej niż jednego polecenia w tym samym czasie, nazw (np. dni tygodnia, pór roku), mylenie nazw podobnych fonetycznie;
• trudności w różnicowaniu głosek podobnych fonetycznie (np. z-s, p-b);
• trudności  z wydzielaniem sylab i głosek ze słów, ich syntezą;
• kłopoty z nauką czytania (dziecko czyta np. wolno, głoskując, przekręcając wyrazy, nie rozumie przeczytanego tekstu;
• przy próbach pisania często pisze litery i cyfry zwierciadlanie;
• ma trudności w orientacji w czasie (np. przy określeniu pory roku, dnia, godzin na zegarze);

Wiek szkolny I etap edukacji (klasa I-III)

• mała sprawność ruchowa całego ciała; dziecko ma trudności z nauczeniem się np. jazdy na rowerze dwukołowym, łyżwach, nartach, z wykonaniem niektórych ćwiczeń gimnastycznych,  niechętnie uczestniczy w ruchowych grach zespołowych, lekcjach wychowania fizycznego;
• obniżona sprawność ruchowa rąk: dziecko  ma problemy z wykonywaniem precyzyjnych ruchów, nie opanowało w pełni czynności samoobsługowych związanych z myciem, ubieraniem się jedzeniem (nożem i widelcem);
• trudności w koordynacji czynności ręki i oka: dziecko niechętnie i brzydko rysuje, pisząc nie mieści się w liniaturze, zagina „ośle uszy”, zbyt mocno przyciska narzędzie pisania co powoduje szybkie zmęczenie ręki, pisze w wolnym tempie, niestarannie, ma trudności z chwytaniem piłki;
• utrzymuje się oburęczność lub niewielka przewaga sprawności jednej ręki;
• trudności z odróżnieniem prawej i lewej strony, określeniem przedmiotów względem siebie;
• trudności z zapamiętywaniem (np. wierszy, tabliczki mnożenia) szczególnie sekwencji (np. nazwy miesięcy, dni tygodnia, liter w alfabecie);
• wadliwa wymowa, dziecko w dalszym ciągu przekręca złożone wyrazy, popełnia błędy gramatyczne;
• trudności z różnicowaniem głosek fonetycznie podobnych;
• trudności z wyróżnianiem elementów z całości a także ich syntetyzowaniem, trudności z wyodrębnianiem szczegółów różniących dwa obrazki;

trudności w czytaniu

• bardzo wolne tempo czytania - dziecko popełnia mało błędów. Prymitywna technika – głoskowanie, sylabizowanie, słabe rozumienie tekstu;
• bardzo szybkie tempo czytania: dziecko popełnia dużo błędów. Domyśla się znaczenia tekstu na podstawie kontekstu, często błędnie, słabo rozumie przeczytany tekst;

trudności z opanowaniem poprawnej pisowni

• popełnia liczne błędy podczas przepisywania tekstów;
• problemy z zapamiętaniem kształtu liter rzadziej występujących lub o skomplikowanej strukturze (np. H, G, F), mylenie liter o podobnym kształcie (np. l-t-ł, m-n, a-o-e, a-ą, e-ę) lub liter identycznych a inaczej ułożonych w przestrzeni (np. .p-b-d, n-u, m-w);
• nasilone trudności podczas pisania ze słuchu;
• mylenie liter odpowiadających głoskom zbliżonym fonetycznie np. z-s, p-b, t-d;
• trudności z zapisywaniem zmiękczeń, mylenie głosek i-j, nosowych ą-om, ę-em;
• opuszczanie, przestawianie, podwajanie liter i sylab;
• pisanie wyrazów bezsensownych,
• niewłaściwe trzymanie narzędzia pisania, nieprawidłowy nacisk pióra na papier, co powoduje szybsze zmęczenie się ręki
• nieprawidłowe łączenie liter, nieprzestrzeganie linii w zeszycie, pismo jest mało czytelne;
• błędy ortograficzne pomimo znajomości reguł pisowni;
• pismo fonetyczne pomimo że uczeń rozpoznaje różnice pomiędzy słowem mówionym, słyszanym oraz pisanym.

Wiek szkolny – powyżej 10 roku życia (od IV klasy)

• Obniżona sprawność ruchowa całego ciała: uczeń ma trudności z nauczeniem się jazdy na wrotkach, łyżwach, nartach oraz niechętnie uczestniczy w zabawach ruchowych i lekcjach w-f, np. może mieć trudności z wykonaniem ćwiczeń równoważnych, układów tanecznych jak i gimnastycznych;
• Obniżona sprawność ruchowa rąk: trudności z wykonywaniem precyzyjnych ruchów w czasie zajęć szkolnych np. podczas sklejania modeli, rysowania schematów. Trudności z rzucaniem do celu i chwytaniem. Uczeń brzydko i niechętnie rysuje, pisze mało czytelnie, zbyt mocno przyciska ołówek, długopis, ręka szybko się męczy, nie nadąża przepisywać tekst z tablicy, nie nadąża z wykonaniem prac pisemnych podczas sprawdzianów;

Funkcje słuchowo – językowe:

• używanie niepoprawnych sformułowań pod względem gramatycznym;
• trudności z poprawnym używaniem wyrażeń przyimkowych, opisujących stosunki przestrzenne: nad – pod, za – przed, wewnątrz – na zewnątrz;
• trudności z różnicowaniem podobnych głosek (z–s, b–p), myli wyrazy zbliżone fonetycznie;
• może mieć trudności w operowaniu na cząstkach fonologicznych;
• trudności z językami obcymi: problemy z zapamiętywaniem słówek, prawidłową wymową;
• trudności ze słuchaniem i z zapamiętywaniem instrukcji, poleceń, na przykład uczeń nie umie zapamiętać polecenia dłuższego lub bardziej złożonego, myli jego sens;
• trudności z szybkim przypominaniem sobie nazw, nazwisk, z właściwym używaniem wyrazów w odpowiednim znaczeniu, na przykład pomimo bogatego słownictwa uczeń ma trudność z przypominaniem znanych sobie nazw, wykazuje niepewność (wahanie, niezdecydowanie) w stosowaniu odpowiedniego wyrazu.

Funkcje wzrokowe:

• trudności w przedmiotach szkolnych wymagających dobrej percepcji wzrokowej, spostrzegania przestrzeni i pamięci wzrokowej: przyroda – zła orientacja na mapie; geometria – błędne rysunki i obliczenia; rysunek uproszczony, schematyczny;
• mylenie znaków i symboli matematycznych takich jak „+” i „x”, znaki mniejszości i większości;
• problemy z figurami geometrycznymi (np. z dostrzeganiem figur w układach przestrzennych);
• trudności z interpretacją symboli i odczytywaniem tabel;
• mylenie kierunków lewo – prawo, góra – dół;
• trudności w starannym i prawidłowym zapisywaniu cyfr w odpowiednich kolumnach;

Orientacja w przestrzeni i w czasie:

• zła orientacja na mapie, mylenie kierunków w przestrzeni;
• odczytywanie liczb od prawej do lewej;
• trudności z zapamiętywaniem terminów, dat w życiu codziennym;
• problemy z określeniem chronologii zdarzeń, datowaniem wydarzeń np. historycznych oraz z zapamiętywaniem dat;

Pamięć:

• ograniczona pamięć krótkoterminowa, co sprawia, że uczenie się faktów jest trudne;
• trudności w zapamiętywaniu definicji, słownictwa i list, wykazów, spisów (np. kolejność cyfr w numerze telefonicznym, lista zakupów);
• trudności w formułowaniu następstwa myśli w mowie, planowaniu i pisaniu wypracowań;
• przy udzielaniu odpowiedzi lub w swobodnych wypowiedziach pojawiają się trudności w odnalezieniu właściwego słowa;
• trudności w natychmiastowym odpowiadaniu na pytania;
• wolniejsze automatyzowanie się procesu uczenia się – nabywania umiejętności, sprawności;
• trudności w pamięciowym opanowaniu tabliczki mnożenia, alfabetu;
• trudności w zapamiętywaniu kolejności wykonywania czynności, na przykład układu gimnastycznego;
• trudności z zapamiętywaniem: wierszy, terminów;
• przekręcanie nazwisk i nazw.

Uwaga:

• trudności ze skupieniem uwagi przez dłuższy czas;
• w sytuacji stresu liczne błędy podczas pisania, które uczeń potrafi dostrzec dopiero po pewnym czasie, gdy skupi uwagę;
• trudności w robieniu więcej niż jednej rzeczy w danym czasie; nienadążanie w sytuacjach takich jak egzamin, test, klasówka.

Trudności w czytaniu:

• opóźnione tempo opanowania czytania w stosunku do rówieśników i dzieci o tym samym poziomie inteligencji;
• czytanie wolne, niedokładne i niepłynne;
• czytanie poprawne pod względem „technicznym”, ale bez zrozumienia;
• czytanie na głos bardzo nieporadne (powolne, liczne błędy, brak poprawnej intonacji, słabe rozumienie tekstu), wywołuje silny lęk;
• mylne odczytywanie wyrazów o podobnej budowie w języku ojczystym i obcym (np.: owoce – owce, parents – partners);
• odczytywanie wyrazów od tyłu (zwłaszcza krótkich wyrazów: od –do);
• niechęć do czytania;

Pisanie – poprawność ortograficzna (w języku ojczystym i obcym)

• zapisywanie wyrazu w różny sposób w tej samej pracy pisemnej;
• opuszczanie, dodawanie i przestawianie liter w wyrazach;
• opuszczanie, podwajanie sylab lub wyrazów;
• mylenie liter podobnych, na przykład: b-d-p-g, w-m-n-u, l-t-ł.

Pisanie – tworzenie tekstu:

• trudności z pisaniem wypracowań, bardzo wolne tempo tworzenia zdań i tekstu, który zazwyczaj liczy od kilku do kilkunastu zdań;
• trudności w poprawnym stosowaniu wyrazów;
• niezbyt liczne błędy gramatyczne;
• trudności z pisaniem w języku obcym, pomimo że język mówiony może nie sprawiać żadnych problemów;
• trudności ze zmianą stylu pisania (sporządzania notatek), aby dostosować się do wymagań różnych nauczycieli.

Pisanie – kaligrafia:

• odręczne pismo jest nierówne, niestaranne, mało czytelne;
• pisanie może być dla ucznia czynnością żmudną, mozolną, wymagającą wielkiego wkładu wysiłku i pracowitości;
• wolne tempo pisania;
• szybkie męczenie się ręki;
• zbyt wolne przepisywanie z tablicy – dziecko nie nadąża z przepisywaniem, stąd braki w notatkach z lekcji (brakujące wyrazy lub całe linijki tekstu);
• trudności w szybkim sporządzaniu notatek podczas wykładu, gdyż dziecko nie potrafi słuchać i pisać jednocześnie.

Wskazówki dla rodziców

1. Uważnie obserwuj dziecko od najmłodszych lat, jego postępy w rozwoju, pamiętając o tym, iż objawy, które występują u dzieci zagrożonych dysleksją można dostrzec znacznie wcześniej, jeszcze przed rozpoczęciem przez dziecko nauki w szkole.

2. Stwarzaj warunki i zachęcaj dziecko do podejmowania różnych czynności, które rozwijają właściwe dla danego wieku umiejętności np. rysowanie, wycinanie, rymowanie.

3. Nie wyręczaj dziecka w codziennych czynnościach (możesz zapiąć dziecku guziki, jeżeli rano spieszycie się do przedszkola, jednakże nie rób tego za każdym razem).

4. Nie bagatelizuj, jeżeli dziecko w wieku przedszkolnym nie radzi sobie
   z wykonaniem codziennych czynności np. samodzielnym jedzeniem, zapinaniem guzików itp. lub nie lubi rysować. Cierpliwie ucz je wykorzystując metodę „małych kroków” oraz chwal opisując dokładnie najmniejsze postępy poczynione przez dziecko. Wskazuj następne kroki i zachęcaj dziecko do podejmowania kolejnych prób.

5.   W przypadku wątpliwości skorzystaj z porady specjalisty:

• Logopedy – opóźnienie w rozwoju mowy to wczesny objaw zwiastujący późniejsze trudności w czytaniu i pisaniu.

• Nauczyciela w przedszkolu lub szkole (klasy I-III), pedagoga lub psychologa zatrudnionego w placówce do której dziecko uczęszcza. Wskazani specjaliści zobowiązani są do prowadzenia obserwacji dzieci pod kątem dysharmonii rozwoju psychoruchowego, stwarzających możliwość wystąpienia specyficznych trudności w nauce. Wykonują również pomiary pedagogiczne ukierunkowane na wyłonienie dzieci ryzyka dysleksji. W przypadku stwierdzenia, iż dziecko jest w grupie ryzyka wystąpienia specyficznych trudności w nauce, winno ono być objęte dodatkową pomocą psychologiczno-pedagogiczną.

Pomocy psychologiczno-pedagogicznej w przedszkolu, szkole i placówce udzielają dziecku nauczyciele, wychowawcy grup oraz psycholodzy, pedagodzy, logopedzi wykonujący w przedszkolu, szkole i placówce zadania z zakresu pomocy psychologiczno-pedagogicznej.

W przypadku jakichkolwiek wątpliwości warto z porady skorzystać.             

Opracowano na podstawie

1.   Bogdanowicz M. „Ryzyko dysleksji: problem i diagnozowanie” Wydawnictwo Harmonia. Gdańsk 2005;

2.  Bogdanowicz M , Adryjanek A. „Uczeń z dysleksją w szkole. Poradnik nie tylko dla polonistów” Wydawnictwo Operon. Gdynia 2004;

3.  Bogdanowicz M. Adryjanek A Różyńska M.  „Uczeń z dysleksją w domu”. Wydawnictwo Operon. Gdańsk 2004;

4. Bogdanowicz M. ”Ryzyko specyficznych trudności w czytaniu i pisaniu: dysleksji, dysgrafii i dysortografii”  Wydawnictwo Harmonia. Gdańsk 2011;

5. Bogdanowicz M., Bućko A., Czabaj R. „Modelowy system profilaktyki i pomocy psychologiczno - pedagogicznej uczniom z dysleksją” Gdynia 2008, wersja elektroniczna www.ptd.edu.pl.

6. Strony internetowe

http://www.ortograffiti.pl/

http://www.ptd.edu.pl/